У.Ганбаяр: Зүгээр битгий хая буюу гээж болохгүй үнэт зүйл
Хэрэв хог хаягдлыг тойрсон асуудал таны санааг чилээдэг бол ярилцлагын төгсгөлд бодитой шийдлийг олж харна гэдэгт итгэж байна. Асуудал өөрөө аяндаа алга болохүй учир зүгээр битгий хаяарай.
“Бид бүгдээрээ дундын асуудалтай. Тиймээс нэгдэж хамтдаа шийдэх хэрэгтэй юм. Яагаад гэвэл…” гэсээр гол сэдвийнхээ тухай хичээнгүйлэн тайлбарлах энэ эрхмийг “Лантуун Дохио” ТББ-ын тэргүүн гэдгээр нь уншигчид эчнээ таних биз ээ. Бид энэ удаа түүний хамтран хэрэгжүүлж буй “Зүгээр Битгий Хая” аяны тухай ярилцсан юм. Хүчирхийлэлгүй, айдасгүй, ногоон ирээдүйн зураглалыг сэтгэлийнхээ угт гүн шингээсэн мэт түүний яриа яагаад ч юм итгэл найдвар, урам зориг, тэмүүллээр дүүрэн өрнөж байлаа. Хэрэв хог хаягдлыг тойрсон асуудал таны санааг чилээдэг бол ярилцлагын төгсгөлд бодитой шийдлийг олж харна гэдэгт итгэж байна. Асуудал өөрөө аяндаа алга болохүй учир зүгээр битгий хаяарай.
-“Зүгээр Битгий Хая” аяныг яагаад эхлүүлсэн бэ?
-Бид нэг агаараар амьсгалж, нэг хөрсөн дээр гишгэж, нэг ундаргатай уснаас ундаалдаг. Бидний мэдэрдэг сэтгэл хөдлөлүүд ч ялгаагүй. Хүний нийгэмд амьдарч буйгаас хойш инээнэ, уйлна, баярлана, бас шархална. Тиймээс тулгамдаж буй асуудлууд ч мөн дундынх юм.
“Лантуун дохио” ТББ хүчирхийллийн эсрэг, тэр дундаа хүүхдийн эсрэг хүчирхийллийг таслан зогсоохын төлөө найман жилийн турш боломжит бүхий л арга замыг хэрэгжүүлсээр ирсэн. Асуудал руу гүн гүнзгий орох тусам энэ бол хэн нэгэн хүүхэд, хэн нэгэн гэр бүлд тохиож буй золгүй зүйл биш, зайлшгүй шинэчлэх ёстой дундын асуудал юм байна гэдгийг улам ойлгодог. Өнөөдөр би хүүхэдгүй гээд хүүхдийн асуудал огт хамаагүй гэсэн үг биш бөгөөд учир шалтгааныг лавшруулах юм бол олон нийтэд цөм хамаатай.
Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц баялгийн тухай харамсалтай олон баримтууд бий. Зөвхөн Улаанбаатар хотын хэмжээнд 2019 онд хийгдсэн судалгааны дүнгээр нийт хөрсний 88 хувь нь нянгийн бохирдолтой гарсан. Үүнд стандарт бус нүхэн жорлон, ил задгай хог хаягдал багагүй нөлөөлдөг. Хотод маань ойролцоогоор 200 мянга гаруй гэр хорооллын айл өрх байна. Дээр нь автомашинаас ялгардаг утаа нэмэгдэхээр өвлийн турш хот тэр чигтээ угаараар амьсгалдаг.
Түүнчлэн, Улаанбаатар хотод албан ёсны гурван хогийн цэг ажилладаг ч бүгдийнх нь хүчин чадал дээд хэмжээндээ хүрсэн тул өдөр бүр хот маань хогонд дарагдсаар л байгаа. Ингээд эргэцүүлэх тусам байгаль эх чимээгүйхнээр маш их хордож, “шаналж” байгааг бид бүхэн илхэн харж болно. Нөгөө талаар нийгмийн асуудал ч маш их. Тэр болгоныг ганцхан төрийн бус байгууллага шийдэх боломжгүй учраас иргэний нийгмийн байгууллагууд хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлж, хамтран шийдэх хэрэгтэй гэж үзсэн.
Иймд чаддаг зүйлээрээ нэгдэж нийгэм, байгальд ээлтэй оновчтой, шинэ жишгийг бий болгоё хэмээн “Өнгө Нэм” ТББ болон “Лантуун дохио” ТББ хамтран “ЗҮГЭЭР БИТГИЙ ХАЯ” аяныг санаачлан зохион байгуулж байна. Бид хөрсөн дээр үүссэн хаягдал гялгар уутыг цуглуулан түүхий эд боловсруулж, нүхэн жорлонгийн доторлогоо үйлдвэрлэнэ. Энэ нь хөрсний гүнд бохирдол нэвчихээс сэргийлдэг эко бүтээгдэхүүн юм. Тус бүтээгдэхүүний гол түүхий эд нь зөөлөн гялгар уут бөгөөд түүхий эдийг цуглуулах замаар хөрөнгө босгоно. Цугларсан нийт хөрөнгөөр зорилтот газарт хүүхдэд ээлтэй тоглоомын талбай байгуулахаар төлөвлөж байна. Товчхондоо хаягдлаар ид шид бүтээж, асуудлыг шийдвэрлэх зорилготой.
-Хүүхдийн талбай байгуулах байршлаа хэрхэн сонгосон бэ?
-Бид аяныхаа хүрээнд БЗД-ийн 12-р хороонд байрлах “69-ийн байр” гэж нэрлэдэг нийтийн байрны гадна хүүхдийн жишиг тоглоомын талбай байгуулахаар төлөвлөсөн. Энэхүү “69-ийн байр” нь 1960-аад оны үед баригдсан бөгөөд орчин үеийн орон сууц шиг төвийн шугам, цахилгаанд холбогдоогүй, боловсон ариун цэврийн өрөөгүйн дээр төрөөс акталсан орхигдсон барилга юм. Тэндхийн оршин суугчид өвлийн улиралд цонхоороо яндан гаргаж байрандаа гал түлж дулаацдаг, тог цахилгаангүй гээд маш муу нөхцөл байдалд амьдардаг. Хэдийгээр дахин хүн амьдрах боломжгүй гэж актанд гаргасан ч маш олон зорилтот бүлгийн айл өрх, бага насны хүүхдүүд байсаар л байна. Халамжийн системд хамааралтай, тогтмол орлогогүй иргэд учраас нөгөө л сэтгэл эмзэглүүлэм нийгмийн асуудлууд тэнд гаарсаар байдаг.
-Энэ аяныг эхлүүлэхэд хүргэсэн хамгийн эмзэглүүлсэн зүйл юу вэ?
-Хүмүүс өдөр тутам хогийг зүгээр л хаясаар байдаг. Халааснаасаа, машиныхаа цонхоор, гэрээсээ гэх мэт. Энэ нь нэг талаасаа хог хаягдлын тухай яригдаж байгаа боловч асуудлыг өөрөөсөө холдуулах замаар хэчнээн хойрго, хариуцлагагүй хандаж буйн илрэл юм. Асуудал яг одоо танд харагдахгүй, мэдрэгдэхгүй байж болно. Гэвч цаана томорсоор байгаа. Түрүүн хэлсэчлэн, бид дундын асуудалтай. Тиймээс юуг ч зүгээр орхиж, хөсөр хаяж болохгүй. Ялангуяа байгаль орчин болоод хүүхдэд заналхийлж буй аюулын эсрэг заавал нэгдэх ёстой гэж боддог. Хүүхэд, нийгмийн асуудлыг өөрөөсөө холдуулж зүгээр хаяснаараа үл хайхрах хүчирхийллийг үйлдэж байна гэсэн үг шүү дээ.
Нийгэм тогтворгүй байсан 1990, 2000-аад оны эхээр траншейны гэх зорилтот бүлгийн хүүхдүүдэд чиглэсэн халамжийн бодлого, нөхцөл байдлыг нь сайжруулах алхмыг тухайн үед хэн ч хийж байгаагүй. Хүүхдүүдийг зүгээр л зөнд нь хаячихсан. Гэтэл тэр үед хайр халамжаар дутаж өссөн хүүхдүүд маань бүгд аав ээж болох насанд ирчихсэн байна. Магадгүй нийгэмд гарч буй сэтгэл өвтгөм хэргүүдийн ард тухайн үед хараа хяналтгүй орхисон хүүхдүүдийн зан үйл явж байх вий дээ гэж эмзэглэдэг. Хэрэв хүүхэд насанд нь зөв бодлого хэрэгжүүлж, тусалсан бол байдал өөр байх байсан ч юм билүү. Энэ бодлоос үүдэн өнгөрсөнд халаглахын оронд яг одоо тусламж хэрэгтэй байгаа иргэд, хүүхдүүд, “тусламж хүссэн” байгальдаа ээлтэй шийдлийг хэрэгжүүлье гэж хичээж байна.
-Хүмүүс ихэвчлэн хогийг дахин ашиглах боломжгүй “хог” л гэж хардаг шүү дээ. Архинд орсон, хүчирхийлэл үйлдсэн эсвэл өртсөн хүмүүсийг засрахаасаа өнгөрсөн, холуур амьдаръя гэх мэтчилэн төвөгшөөсөн байдлаар ханддаг. Та ийм бодолтой хүмүүсийн бодлыг өөрчлөх эерэг жишээ дурдаж болох уу?
-Миний туршлагад тохиолдсон бодит нэг кейс ярья. “Ид шидийн орон” 1, 2 төвд олон хүүхдүүд үйлчилгээ авдаг л даа. Заримдаа нийгмийн харилцаанаас нэлээн дөлчихсөн, цочирдсон хүүхдүүд ч ирдэг. Гэхдээ эхний ээлжид 1–2 сар системтэйгээр тухайн хүүхэдтэй сэтгэл зүй, бие бялдрын хөгжил, нийгмийн харилцаа гээд бүх талаас нь тулж ажиллахад нүдэн дээр өөрчлөлт нь харагддаг. Хүүхдийн айдастай хүйтэн харц зөөлөрдөг, тайвширдаг, өөрийн мэдрэмжээ нээлттэй хуваалцдаг, өөртөө санаа тавьж эхэлдэг гэх мэт.
“Ид шидийн орон” 2 төв дээр болсон энгийн хэр нь ээ сэтгэлд үлдсэн нэг явдал одоо санаанд орж байна. Манай багш нар хүүхдүүдэд үлгэр ярьж өгдөг юм. Дараа нь хүүхдүүдтэйгээ чөлөөт ярилцлага хийдэг. Тэгтэл 9 настай нэг хүү “Зургийн багш маань надаас газар байгаа өнгийн харандааг аваад өгөөч гээд тусламж гуйсан. Өмнө нь хэн ч надаар туслуулж байгаагүй. Тэр багшдаа тусалсан чинь маш их баярлалаа гэж хэлсэн. Би багшдаа тусалж чадсандаа өөрөөрөө маш их бахархсан. Бас одоо зураг зурах их дуртай болсон.” гэж хэлсэн. Үнэхээр энгийн боловч тэдгээр хүүхдүүдэд хэр хэмжээний анхаарал халамж, энгийн харилцан яриа дутагдаж байсныг энэ жишээнээс харж болно.
Өөр нэгэн жишээ гэвэл бүртгэлтэй байдаг зорилтот айл өрхүүдтэйгээ бид байнга холбоотой байдаг юм. Нэг айл биднийг анх очиход маш их архины хамааралтай, хүүхдүүдээ тоодоггүй их л хэцүү амьдарч байсан. Эхэндээ шаардлага хүлээж авахгүй үл тооно. Дараагийн удаа санаа нь зовоод биднийг очихоос өмнө гэрээ цэвэрлээд, хүүхдүүдийнхээ нүүрийг угаачихсан сууж байсан. Тэрний дараагийн уулзалт болоход архи уухаа больж байгаа гэчихсэн царай зүс нь сайхан болсон байсан. Ингэж явсаар хэд хэдэн уулзалтын дараа “ах нь ажилд орчихсон шүү” гээд бидэнтэй өөрөө холбогдсон. Гэхдээ энэ бүх үйл явц хэдхэн сарын дотор бий болоогүй л дээ. Ямартай ч аж байдал нь сайжирч үргэлж дээшилж байгааг нь харахад дотор цэлмэх шиг л болдог. Хийж буй ажилдаа урамшиж, бага ч болов тайтгардаг.
АСУУДАЛ ӨӨРӨӨ АЯНДАА АЛГА БОЛОХГҮЙ
Төрийн шийдвэр оновчгүй, урт хугацааны алсын хараагүй, дутуу дулимаг хэрэгждэг байж болох ч иргэд нэгдэж чадвал алдаатай бодлогыг залруулж, хамтын хүчээр зөв системийг тогтоож чадна гэдэгт эргэлздэггүй. Одоо бол дандаа гал унтраасан шийдвэрүүд л гаргаж байгаа. Нийгмийг цогцоор нь өөрчилж, асуудалгүй сайхан байлгая гэвэл ужиг асуудлуудтай 5, 10 жил түүнээс ч урт хугацаанд тууштай тэмцэх хэрэгтэй. Миний асуудал биш гэж хаалгаа хаагаад, чихээ тагладаг хандлагаа өөрчлөхгүй л бол асуудлууд улам томорсоор хэзээ мөдгүй таны хаалгыг цөмрөөд ороод ирж мэднэ.
Мэдээгээр муухай мэдээ гардаг гээд үзэхээ болихоос илүүтэй муу мэдээ дахиж гарахгүй болоход таны оролцоо маш их шүү гэдгийг хэлмээр байна. Айдас хүйдэстэй, байгалийн гамшиг нүүрлэсэн муухай ирээдүйг уг нь хэн ч хүсэхгүй байгаа. Гэхдээ засаж сайжруулах боломж яг одоо гарт нь байсаар байхад үйлдэл хийлгүй орхино гэдэг харамсалтай юм. Тиймээс л зүгээр битгий хаяарай. Хогоо дахиварт өгөөрэй, хүчирхийллийн хажуугаар зүгээр битгий өнгөрөөрэй, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхийн төлөө ямар нэгэн үйлдэл хийгээрэй. Гоё ганган “шошго”, элдэв хийсвэрлэлээр бүтээсэн “хана”-ны цаана орших нийгмийн үнэн төрхийг, бодит аюулыг олж хараасай гэж бүх хүмүүст уриалмаар байна.
